Phạm Thị Thúy alt="Tiến sĩ Phạm Thị Thúy" title="Tiến sĩ Phạm Thị Thúy"

Trong bối cảnh học sinh có nhiều cách tiếp cận sách và thông tin, làm thế nào để việc đọc trở thành nhu cầu tự nhiên, thay vì một hoạt động mang tính phong trào? Phóng viên Báo Giáo dục & Thời đại đã có cuộc trao đổi với TS Xã hội học Phạm Thị Thúy, giảng viên Học viện Chính trị khu vực II, về vấn đề này.

PV: Theo bà, trong bối cảnh hiện nay, nhà trường cần làm gì để hình thành và duy trì thói quen đọc ở học sinh?

TS Phạm Thị Thúy: Chưa bao giờ văn hóa đọc lại cần thiết như hiện nay. Khi học sinh có quá nhiều nguồn thông tin để tiếp cận, việc xây dựng văn hóa đọc càng quan trọng. Đọc không chỉ là sách mà còn là báo, website, tài liệu và các nguồn thông tin trên mạng. Riêng với sách, trước hết nhà trường cần tạo môi trường để sách đến gần học sinh.

Trong nhiều năm chia sẻ về văn hóa đọc tại các trường học TPHCM, tôi nhận thấy một số nơi đã tạo những góc đọc thân thiện ở hành lang, cầu thang, sân trường, lớp học… để học sinh có thể đọc bất cứ lúc nào. Đây là cách đưa sách đến gần trẻ, đáp ứng nhu cầu khám phá và trải nghiệm của các em.

Học sinh Trường THPT Bình Tân (phường Bình Tân) tìm hiểu tại thư viện của trường.

Không chỉ tạo không gian, việc tổ chức các hoạt động xoay quanh sách cũng giúp việc đọc trở nên sinh động hơn. Các trường có thể tổ chức câu lạc bộ đọc, hoạt động chia sẻ, tranh luận, thuyết trình, đóng vai hoặc sáng tạo sản phẩm từ sách. Ngay cả tiết sinh hoạt lớp, hoạt động trải nghiệm cũng có thể khai thác một chủ đề từ sách. Khi được sống cùng sách và hoạt động với sách, học sinh sẽ có thêm hứng thú đọc.

Tuy nhiên, để duy trì hứng thú ấy, điều quan trọng là cách nhà trường tổ chức hoạt động đọc. Không nên biến đọc thành nhiệm vụ bắt buộc hay tiêu chí mang tính áp đặt. Có thể khuyến khích, ghi nhận và tạo động lực, nhưng nếu đọc để hoàn thành yêu cầu hay lấy điểm, học sinh rất dễ đối phó.

Bên cạnh môi trường và cách tổ chức, người thầy cũng giữ vai trò quan trọng trong việc dẫn dắt học sinh đến với sách. Trong bài giảng, nếu có cuốn sách liên quan đến vấn đề đang dạy, giáo viên có thể giới thiệu một cách tự nhiên, giúp học sinh mở rộng việc học.

Sau cùng, muốn hình thành văn hóa đọc trong nhà trường, người lớn phải thực sự là những người đọc. Cán bộ quản lý, giáo viên cần quan tâm, biết sách và yêu sách. Khi người lớn thực sự đọc, việc đọc của học sinh được truyền cảm hứng từ tình yêu sách của thầy cô.

PV: Học sinh hiện nay tiếp cận nhiều nguồn thông tin ngoài sách. Nhà trường cần trang bị những kỹ năng gì để các em đọc và hiểu thông tin hiệu quả?

TS Phạm Thị Thúy: Cơ hội đọc hiện nay rất rộng. Học sinh có thể đọc trên mạng, sách điện tử, nghe sách nói, podcast hoặc sử dụng AI để tìm kiếm, tóm tắt thông tin. Vì vậy, nhà trường cần giúp học sinh đa dạng hóa hình thức đọc, đồng thời biết tìm kiếm, tổng hợp và đánh giá thông tin.

Chẳng hạn, giáo viên có thể đưa ra một chủ đề từ một cuốn sách, sau đó hướng dẫn học sinh tìm hiểu thêm trên Internet, sử dụng AI để tìm kiếm thông tin, đối chiếu các nguồn và tổng hợp thành bài trình bày.

Đặc biệt, trong môi trường mạng, học sinh cần có kỹ năng phản biện. Các em phải biết tra cứu, kiểm chứng, đặt câu hỏi về độ chính xác của thông tin và không tin ngay vào mọi nội dung mình đọc được.

Ngay cả với sách cũng vậy. Đọc sách không có nghĩa là tin hoàn toàn vào mọi điều được viết trong sách. Học sinh cần biết đặt câu hỏi, mở rộng vấn đề và tìm kiếm thêm thông tin khi chưa thỏa mãn.

Học sinh Trường Tiểu học Trần Thị Bưởi (phường Phước Long) đọc sách tại "Thư viện xanh" của lớp.

AI và mạng xã hội cũng có thể trở thành công cụ hỗ trợ nếu được sử dụng đúng cách. Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh tận dụng công nghệ để biết thêm về sách, lựa chọn sách và kiểm chứng thông tin tốt hơn.

Đây là quá trình cần sự đồng hành của giáo viên và phụ huynh. Nếu cha mẹ không đọc, không hỗ trợ con chọn lọc thông tin thì trẻ rất dễ bị choáng ngợp giữa một “biển” thông tin và không biết đâu là điều mình nên đọc.

PV: Nhà trường cần tạo những cơ hội như thế nào để học sinh chia sẻ, trao đổi, liên hệ sau khi đọc sách và vận dụng vào thực tế cuộc sống?

TS Phạm Thị Thúy: Theo tôi, đọc sách phải đi đôi với hành động. Học sinh phải thấy được ý nghĩa của sách đối với cuộc sống thì việc đọc mới có thể duy trì lâu dài. Vì vậy, giáo viên cần giúp học sinh kết nối sách với đời sống. Trong các tiết sinh hoạt lớp, sinh hoạt dưới cờ hay hoạt động về sách, có thể đặt những câu hỏi như: Điều em vừa đọc khiến em suy nghĩ gì? Em có thể áp dụng điều đó vào cuộc sống như thế nào?.

Quan trọng hơn, hãy bắt đầu từ điều học sinh quan tâm. Chẳng hạn, nếu học sinh tuổi dậy thì quan tâm đến chăm sóc bản thân, giáo viên có thể giới thiệu những cuốn sách phù hợp về sức khỏe, tâm lý, kỹ năng và cùng các em trao đổi xem có thể vận dụng điều gì vào cuộc sống hằng ngày.

Theo tôi, khi tổ chức các hoạt động đọc, nhà trường nên quan tâm nhiều hơn đến sự tham gia và trải nghiệm thực tế của học sinh, thay vì đặt nặng số lượng sách hay số hoạt động. Khi việc đọc gắn với những điều các em quan tâm, cảm thấy phù hợp và có ích, thói quen đọc sẽ được hình thành tự nhiên hơn.

PV: Nhà trường dựa vào những biểu hiện nào để nhận biết việc đọc đang thực sự tạo ra sự thay đổi ở học sinh?

TS Phạm Thị Thúy: Nếu xây dựng được môi trường đọc tốt, nhà trường có thể nhìn thấy sự thay đổi khá rõ.

Trước hết, học sinh sẽ tìm đến sách nhiều hơn. Khi lớp học có tủ sách, trường có thư viện, hành lang có góc đọc, có thể quan sát việc học sinh chủ động tìm, mượn và đọc sách mà không cần ai nhắc.

Một biểu hiện khác là sự hào hứng trong các hoạt động liên quan đến sách. Khi học sinh được thuyết trình, tranh luận, phản biện hay làm sản phẩm từ một cuốn sách, có thể nhìn thấy sự chủ động và mức độ tham gia của các em.

Trường Tiểu học Lương Thế Vinh (phường Thông Tây Hội) xây dựng nhiều không gian đọc sách cho học sinh.

Nếu làm tốt, kết quả không chỉ là kỹ năng đọc hiểu. Học sinh còn có thể phát triển sự tự tin, kỹ năng trình bày, phản biện, tìm kiếm và xử lý thông tin.

Tôi cũng cho rằng nhà trường không nên quá chú trọng hoạt động online trong phát triển văn hóa đọc. Chúng ta đang muốn giúp trẻ cân bằng việc sử dụng thiết bị công nghệ, vì vậy cần ưu tiên các hoạt động trực tiếp tại lớp học, sân trường và thư viện.

Thư viện có thể trở thành một sân chơi với những buổi tọa đàm, trao đổi, trưng bày sách mới, giới thiệu sách. Hoạt động trên mạng vẫn có thể sử dụng nhưng ở mức phù hợp, chẳng hạn mỗi tháng một lần với một bài viết hoặc chia sẻ ngắn. Không nhất thiết lần nào cũng phải là một bài thuyết trình, vở kịch hay một sản phẩm công phu. Học sinh còn cần thời gian học tập, vui chơi và nghỉ ngơi.

Hãy biến sách thành một hoạt động vui vẻ. Khi đó, việc đọc mới có thể “ngấm” dần và trở thành niềm yêu thích.

Theo tôi, văn hóa đọc trong nhà trường phải khiến học sinh muốn đọc, thích đọc và nhận thấy lợi ích của việc đọc. Điều đó không thể chỉ đạt được bằng những lời kêu gọi, mà phải được hình thành từ những hoạt động để các em thực sự cảm nhận được giá trị của sách.

PV: Trân trọng cảm ơn bà!

 

Nguồn: https://giaoducthoidai.vn/ky-cuoi-de-doc-tro-thanh-mot-phan-cua-doi-song-hoc-duong-post794589.html?gidzl=UanSNPQ43LrwL5rOd9iFNdDMM5k2d5m8RLe42eQLN5iz3GnPrSPK26XRL0Y1nm0DQLrJ2sJV_c4ob885Mm

Nhóm trẻ chụm đầu chơi game trên điện thoại trong kỳ nghỉ hè (ẢNH: SƠN VINH)

Con chơi game, cha mẹ giật mình

Vợ chồng chị Ngô Thị G. (32 tuổi, ngụ TPHCM) làm việc giờ hành chính nhưng thường xuyên tăng ca nên đành để con gái lớp 4 tự chơi ở nhà trong kỳ nghỉ hè. Thời gian đầu, thấy con thích đọc truyện tranh, tô màu và chơi cùng bạn hàng xóm nên chị G. khá yên tâm. Tuy nhiên, gần đây, chị nhận thấy con bắt đầu tỏ ra cáu gắt khi bị nhắc nhở, thường xuyên xin được sử dụng iPad. “Tôi cứ nghĩ con chỉ xem hoạt hình một chút, nhưng nhiều lần về nhà đột xuất đều thấy con đang chơi game. Hỏi thì con nói chỉ mới chơi vài phút, nhưng xem lịch sử truy cập thiết bị thì thời gian chơi game kéo dài nhiều giờ”, chị G. kể.

Câu chuyện của chị G. không phải trường hợp cá biệt. Ở các thành phố lớn, con trẻ không có nhiều không gian để chơi đùa như ở quê. Nhiều bậc cha mẹ vì gánh nặng mưu sinh nên không có thời gian chơi cùng con, để trẻ tự do chơi game hoặc sử dụng thiết bị điện tử. Tình trạng này phổ biến hơn vào các dịp nghỉ hè, lễ tết khi trẻ được nghỉ học trong khi thiếu hụt sự quản lý của cha mẹ.

Qua nhiều năm tham vấn tâm lý cho học sinh và phụ huynh, Tiến sĩ Phạm Thị Thúy, giảng viên Học viện Chính trị khu vực II, cho biết đã chứng kiến nhiều trường hợp trẻ chơi game kéo dài, đặc biệt vào ban đêm. Có phụ huynh chia sẻ, họ phải thức khuya chỉ để canh con có lén chơi game hay không. Một trường hợp khiến bà đặc biệt ám ảnh là nam sinh vẫn chơi game đến 2 giờ sáng dù hôm sau có kỳ thi quan trọng. Khi người cha buộc phải thu điện thoại, em đã lao ra ban công trong trạng thái mất kiểm soát, rất may được người mẹ giữ lại kịp thời. “Đó là biểu hiện cho thấy trẻ đã lệ thuộc vào game ở mức đáng báo động. Lúc ấy, việc học, lời nhắc nhở của cha mẹ hay những trách nhiệm hàng ngày đều không còn đủ sức kéo trẻ ra khỏi trò chơi”, Tiến sĩ Phạm Thị Thúy chia sẻ.

Muốn con bớt chơi game thì người lớn phải tạo ra nhiều lựa chọn thú vị hơn cho con. Nếu cuộc sống chỉ quanh quẩn với bốn bức tường và chiếc điện thoại thì rất khó yêu cầu trẻ tự từ bỏ game. Đồng hành, quản lý và làm gương vẫn là ba yếu tố quan trọng nhất để giúp trẻ sử dụng thiết bị điện tử một cách lành mạnh.

Tiến sĩ PHẠM THỊ THÚY

Không nên áp dụng chung một khung thời gian

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), trẻ em dành quá nhiều thời gian ngồi trước màn hình thường giảm vận động thể chất, ảnh hưởng đến sự phát triển toàn diện và gia tăng nguy cơ thừa cân, béo phì. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí JAMA Pediatrics thuộc Hiệp hội Y khoa Hoa Kỳ (AMA) cũng cho thấy, thời gian sử dụng màn hình kéo dài có liên quan đến nguy cơ rối loạn giấc ngủ, giảm khả năng tập trung, tăng các biểu hiện lo âu, trầm cảm ở trẻ em và thanh thiếu niên.

Tiến sĩ Phạm Thị Thúy chỉ rõ, hậu quả của việc sử dụng thiết bị điện tử quá mức thể hiện trên nhiều phương diện. Về thể chất, trẻ có nguy cơ cận thị, đau cổ vai gáy, rối loạn giấc ngủ, ít vận động dẫn đến béo phì hoặc các vấn đề về cơ xương khớp. Ở góc độ tâm lý, trẻ dễ cáu gắt, nóng nảy, mất kiểm soát cảm xúc khi bị ngắt quãng việc chơi game. Một số nghiên cứu quốc tế cũng cho thấy việc sử dụng màn hình quá nhiều có liên quan đến nguy cơ gia tăng lo âu và trầm cảm ở trẻ em. Không chỉ vậy, nhiều giáo viên cũng phản ánh với bà rằng, những học sinh chơi game nhiều thường mất tập trung trong lớp, buồn ngủ do thức khuya, giảm hứng thú đọc sách và gặp khó khăn trong việc hoàn thành các nhiệm vụ học tập.

Từ thực tế đó, Tiến sĩ Phạm Thị Thúy tán thành với đề xuất giảm thời gian chơi game của trẻ. Tuy nhiên, điều cần cân nhắc là không nên áp dụng một con số cho mọi lứa tuổi.

Theo Nghị định 147/2024 về quản lý sử dụng Internet, người dưới 18 tuổi được chơi tối đa 60 phút với mỗi trò chơi và không quá 180 phút mỗi ngày đối với tất cả trò chơi. Trong dự thảo mới đang được Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) lấy ý kiến, quy định rút ngắn thời gian xuống còn 60 phút mỗi ngày với người chơi là trẻ em dưới 16 tuổi. “Trẻ nhỏ khác trẻ lớn. Với trẻ dưới 6 tuổi, 60 phút chơi game mỗi ngày đã là quá nhiều. Vì vậy, tôi thiên về hướng khuyến khích giảm thời gian chơi game, giảm thời gian sử dụng màn hình và tăng các hoạt động vận động, vui chơi ngoài trời hơn là quy định cứng số phút”, Tiến sĩ Phạm Thị Thúy góp ý.

Các chuyên gia tâm lý cũng nhấn mạnh không nên cực đoan xem game chỉ có hại. Nhiều trò chơi được thiết kế phù hợp có thể hỗ trợ trẻ học tập, phát triển tư duy hoặc rèn luyện kỹ năng xử lý tình huống. Vấn đề cốt lõi là cha mẹ cần lựa chọn nội dung phù hợp, thống nhất thời điểm chơi, thời gian chơi và hướng dẫn trẻ sử dụng thiết bị điện tử một cách có trách nhiệm. Ngoài ra, cha mẹ cũng phải trở thành tấm gương trong việc sử dụng thiết bị điện tử. Nếu công việc yêu cầu sử dụng máy tính nhiều giờ, hãy để con hiểu đó là công việc, đồng thời duy trì thói quen nghỉ giữa giờ, vận động, chăm sóc mắt và hạn chế lướt điện thoại cho mục đích giải trí. Bên cạnh đó, gia đình cần tạo cho trẻ một cuộc sống phong phú hơn với các hoạt động như đọc sách, chơi thể thao, tham gia sinh hoạt cùng người thân, dã ngoại hoặc các lớp kỹ năng. Khi trẻ có nhiều trải nghiệm hấp dẫn ngoài đời thực, sức hút của game sẽ giảm đi một cách tự nhiên.

Giải tỏa cảm xúc trên... mạng xã hội

Ngày 31-7, Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội họp hội đồng kỷ luật hai nữ sinh viên ngành y khoa với hình thức tạm đình chỉ học tập 1 năm và hạ bậc hạnh kiểm, vì trong thời gian thực tập tại Bệnh viện Đức Giang, hai sinh viên này livestream, chửi thề và dọa “tiêm thuốc độc” một người đang tương tác trên mạng.

Trước đó không lâu, một sinh viên Trường Đại học Y Hà Nội đăng video, trong đó dọa sẽ “lấy ven trật ba lần” để đáp trả người bệnh khó tính!

Cả hai vụ việc đều nhanh chóng được nhà trường và bệnh viện xử lý. Tuy nhiên, điều đáng quan tâm hơn không nằm ở hình thức kỷ luật, mà là những biểu hiện lệch chuẩn trong văn hóa ứng xử của sinh viên ngay từ khi đang trong thời gian thực tập.

Khi đi thực tập, sinh viên không chỉ đại diện cho chính mình mà đại diện nhà trường và doanh nghiệp (ẢNH: HỒNG ĐÀO)

Bác sĩ Dương Minh Tuấn, Khoa Nội tiết - Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai, cho rằng, cần nhìn nhận đầy đủ những áp lực mà sinh viên y khoa phải trải qua trong quá trình học tập và thực hành lâm sàng. Hầu như sinh viên nào cũng từng gặp tình huống bị người bệnh từ chối cho thực hành, nghi ngờ năng lực hoặc có những lời nói khiến bản thân tổn thương. Thế nhưng, những áp lực đó không thể là lý do để đưa cảm xúc tiêu cực lên mạng xã hội bằng các nội dung liên quan đến người bệnh hay hoạt động chuyên môn.

Theo bác sĩ Tuấn, mọi kỹ thuật y khoa đều nhằm mang lại lợi ích cho người bệnh, không thể trở thành công cụ để giải tỏa cảm xúc hay tạo nội dung trên mạng xã hội.

“Người bệnh không phải là “content” để kể chuyện, tạo tiếng cười hay tìm kiếm lượt xem. Điều đáng lo ngại hơn là những phát ngôn lệch chuẩn của một vài cá nhân có thể làm tổn thương hình ảnh của cả đội ngũ thầy thuốc - những người vẫn ngày đêm tận tụy, thầm lặng cứu chữa người bệnh”, bác sĩ Tuấn nhấn mạnh.

Dưới góc độ tâm lý học, TS Phạm Thị Thúy, giảng viên Học viện Chính trị khu vực II (TPHCM), nhận xét, cần nhìn nhận những vụ việc vừa qua trong bối cảnh đặc điểm tâm sinh lý của sinh viên. Phần lớn sinh viên thực tập hiện nay ở độ tuổi 19-21. Về mặt sinh học, đây vẫn là giai đoạn vùng não trước trán - khu vực đảm nhiệm khả năng kiểm soát cảm xúc, đánh giá và dự báo hậu quả hành vi - chưa phát triển hoàn thiện. Vì vậy, các em dễ hành động theo cảm xúc, thiếu cân nhắc và chưa lường hết hệ lụy từ những gì mình đăng tải trên mạng xã hội.

Ở lứa tuổi này, nhu cầu thể hiện bản thân, tìm kiếm sự chú ý và được bạn bè công nhận cũng rất lớn. Nếu người trưởng thành sử dụng mạng xã hội chủ yếu để phục vụ công việc hoặc kinh doanh, thì nhiều sinh viên lại xem đây là nơi để bộc lộ cảm xúc, giải tỏa bức xúc, tìm kiếm sự đồng cảm hoặc đơn giản là “câu like”, “câu view”.

Chính vì thế, những hành động như quay clip hay livestream thường được thực hiện theo cảm tính, trong khi các em chưa đủ trải nghiệm và sự chín chắn để hình dung những tác động tiêu cực có thể xảy ra đối với bản thân, người bệnh và cả môi trường thực tập.

Mỗi sinh viên là "đại sứ hình ảnh" của trường

Là đơn vị có quy mô đào tạo lớn ở khu vực phía Nam, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TPHCM hàng năm đều có lượng lớn sinh viên các ngành được gửi đi thực tập tại các đơn vị, doanh nghiệp, trường học.

Ông Trần Nam, Trưởng Phòng Công tác sinh viên, khẳng định nhà trường có quy định về quy chế thực tập cho sinh viên rất rõ ràng. Các quy định liên quan đến chuyên môn, các quy tắc ứng xử cũng như chuẩn đầu ra ở từng ngành, nghề đều được xây dựng cụ thể.

Tùy từng ngành đào tạo, các thầy cô ở các khoa chuyên môn sẽ tập huấn rất kỹ, chẳng hạn như sinh viên ngành báo chí - truyền thông khi thực tập ở các cơ quan báo chí sẽ thế nào; sinh viên ngành giáo dục học khi đến thực tập tại các trường sẽ cần thêm những quy tắc ra sao; sinh viên ngành ngôn ngữ Anh, quan hệ quốc tế cần thêm những quy tắc về đối ngoại như thế nào…

Các khoa và phòng, ban chuyên môn ở trường cũng tổ chức những buổi chia sẻ kinh nghiệm từ các khóa thực tập trước đó, chia sẻ từ các doanh nghiệp, đơn vị để sinh viên hình dung rõ hơn về quá trình thực tập, cọ xát thực tế.

Trong quá trình sinh viên thực tập tại các cơ sở, nhà trường cũng thiết lập kênh liên lạc thường xuyên giữa cơ sở, người đánh giá, hướng dẫn với sinh viên thực tập để nếu phát sinh khó khăn thì trao đổi hướng xử lý, nhằm tạo điều kiện tốt nhất cho sinh viên.

Còn bà Nguyễn Như Phượng, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Truyền thông và Đào tạo Phượng Hoàng Linh (TPHCM), nêu ý kiến, khi thực tập, sinh viên cần tuân thủ những quy định chung. Sự chuyên nghiệp được hình thành từ những điều rất nhỏ như đi đúng giờ, biết phản hồi thông tin, chủ động báo cáo tiến độ công việc hay biết nói lời cảm ơn và xin lỗi đúng lúc.

Sinh viên cần nhận thức rằng khi đi thực tập, các bạn không chỉ đại diện cho chính mình mà là một phần của nhà trường và cũng là một phần của doanh nghiệp nơi mình đang thực tập.